Gemeente Leiden afbeelding
Veenweg Stevenshof 1997, foto M&A

Pre-stedelijk

Archeologische vondsten laten zien dat al voor onze jaartelling mensen in de Leidse regio wonen. De oudste sporen van bewoning op Leids grondgebied zijn gevonden in het Pomona-gebied (tussen de Rijnsburger- en de Wassenaarseweg). Archeologen vinden hier een oude strandwal met de resten van een akkerbouwcomplex uit de late steentijd (2800-2000 voor Christus).

Middenijzertijd

In de bodem in en rond Leiden ontdekken archeologen ook bewoningsresten uit de middenijzertijd (500-250 voor Christus). Mensen wonen dan in kleine nederzettingen langs de zijstromen van de Oude Rijn, onder andere in de Stevenshofjespolder, de Cronesteynse polder en de Oostvlietpolder. In de laatste eeuw voor Christus vermengen Bataven en Cananefaten zich met de lokale bewoners.

Romeinen

Vanaf de eerste eeuw na Christus verblijven de Romeinen in de Leidse regio. De Rijn wordt de noordelijkste grens van het Romeinse Rijk. Langs deze hele limes (grens) bouwen de Romeinen militaire versterkingen. Op de plaats van de huidige wijk Roomburg verrijst rond 70 na Christus het castellum (Romeins legerfort) Matilo. Het castellum ligt op een strategische positie op het kruispunt van de Rijn en het Kanaal van Corbulo. De Romeinse veldheer Corbulo liet dit kanaal in 47 na Christus graven als verbinding tussen de Rijn en de Maas. 

Gemeente Leiden afbeelding
Reconstructie Matilo, tekening Carl van Hees
Bewoning rond Matilo

Langs het kanaal van Corbulo en rond het castellum ontstaat een kampdorp. Hier wonen handelaren, ambachtslieden en de gezinnen van soldaten. Er ontstaan ook nederzettingen langs de limesweg, de hoofdweg die de forten aan de rijksgrens met elkaar verbind. De weg loopt dwars door het castellum Matilo en verder door de huidige binnenstad van Leiden.

Verlaten

In de derde eeuw begint het Romeinse Rijk af te brokkelen. Archeologische vondsten wijzen erop dat vanaf het einde van de derde eeuw nog weinig gebeurt rond Matilo. De Germanen doen regelmatig invallen in het gebied. Ook overstromingen zorgen ervoor dat de nederzettingen in de buurt verlaten worden.