Zijlpoort

Locatie:      Haven 100
Datering:   1667-1669
Architect:   Willem van der Helm. Beeldhouwwerk van Rombout Verhulst
Status:       rijksmonument  

Het zeventiende-eeuwse Leiden werd letterlijk omsingeld door de stadswallen. Acht poorten gaven toegang tot de stad. Twee daarvan staan er nog steeds: de Morspoort (1668-1669) aan de noodwestzijde, en de Zijlpoort (1667-1669) aan de noordoostkant van de oude stad. Beide zijn ontworpen door stadsarchitect Willem van der Helm.

Triomfpoort

Poorten bepaalden de eerste indruk die een reiziger van de stad kreeg. De Zijlpoort kreeg dan ook een representatief uiterlijk dat deed denken aan de klassieke Romeinse triomfpoort. De Romeinen voorzagen deze triomfpoorten van decoraties die verwezen naar de overwinningen, de macht en het aanzien van de keizer. Het beeldhouwwerk van de Zijlpoort is ontworpen door de bekende beeldhouwer Rombout Verhulst en staat symbool voor de beschermende functie van stadspoorten en -wallen.

Mars en Medusa

Aan de singelzijde houden boven de doorgang twee leeuwen - symbool van kracht - het wapen van de stad vast. Ze worden geflankeerd door kanonslopen en een eigentijds en een Romeins harnas. In de sluitsteen van de poortdoorgang kijkt het hoofd van de Romeinse oorlogsgod Mars uit over het land. Zijn tegenhanger aan de stadszijde is Medusa, ook een figuur uit de klassieke mythologie. De slang van Medusa is een talisman om het onheil af te weren. Boven haar zijn schutterijattributen (vaandels, een trommel) en de wapenschilden van de regerende burgemeesters te zien. De door banden bijeen gehouden takkenbossen (fasces) zijn een klassiek symbool van bestuurlijke macht.

Monument 27 uit de historische canon van Leiden

Parallellogram

De bouw van de Zijlpoort moet een behoorlijke opgave zijn geweest. Om aan te sluiten op de weg en de vestwal gaf Van der Helm het bouwwerk een parallellogram als plattegrond. Geen enkele hoek was 90 graden en voor de hoeken waren aangepaste bakstenen nodig. In de poortkamer is nog de oorspronkelijke eikenhouten kap te zien: ook deze is als parallellogram geconstrueerd. Pas tijdens de bouw werd besloten op de poort een torentje te plaatsen met uurwerk en een slagklok.

Bij de laatste restauratie van de Zijlpoort is gekozen voor het opnieuw aanbrengen van een stukje pseudo aarden wal als verwijzing naar de situatie in de zeventiende eeuw, toen stadspoorten de enige onderbrekingen vormden van de wallen en bolwerken om de stad.