Waag en boterhal

Adres:         Aalmarkt 21
Datering:    1657-1659
Architect:     Pieter Post. Beeldhouwwerk door Rombout Verhulst
Status:        rijksmonument

De Leidse Waag was de plek waar goederen gewogen en gecontroleerd werden. Een waaggebouw was een belangrijk openbaar gebouw voor een stad als Leiden. De stad had waagrecht. Dit betekende dat handelswaar naar de plaatselijke gewichtseenheid gewogen werd en dat de stad daarover accijnzen kon heffen. Kooplieden die hun goederen lieten wegen kregen een waagbriefje. Deze briefjes boden de afnemers de garantie dat het gewicht van de koopwaar klopte.

Hijskraan

Veel van die goederen, zoals graan, bier en wijn werden aangevoerd over water, vanaf het platteland en andere steden. Voor de Waag stond een hijskraan die de aangevoerde goederen kon overslaan. Voor het wegen en verdelen van de goederen hanteerde men maten die met de komst van het metrieke stelsel in onbruik zijn geraakt, zoals schepel, aggele en pint. Deze maten konden verschillen per handelswaar en per stad of streek. Zo was een Leidse aggele graan (33,6 liter) aanzienlijk meer dan een Leidse aggele kalk (25 liter).

Pieter Post

Oorspronkelijk stonden Waag en kraan bij de Vismarkt, achter het middeleeuwse stadhuis. Eind vijftiende eeuw werd zij verplaatst naar de huidige locatie aan de Aalmarkt. Het van oorsprong houten gebouw werd in 1657 vervangen door een twee verdiepingen tellend stenen gebouw. Het werd ontworpen door de bekende architect Pieter Post in Hollands Classicistische stijl. Post ontwierp onder meer Huis ten Bosch en het Mauritshuis in Den Haag; zijn stadswaag in Gouda vertoont grote gelijkenis met de Leidse Waag.

Weegschalen

De Leidse Waag kreeg drie balansen, één grote aan de zijde van de voorgevel en twee kleinere aan de zijgevels. De balansen werden zo gehangen, dat de weegschalen door grote openslaande deuren naar buiten geschoven konden worden. Zo konden de te wegen goederen buiten blijven onder de luifels. Binnen konden de mannen die de gewichten op de balans plaatsten hun werk doen. Het weegbedrijf is afgebeeld door de beeldhouwer Rombout Verhulst in een reliëfvoorstelling in de voorgevel. In een tweede reliëf in het timpaan is door de beeldhouwer het dichten van fusten en pakken uitgebeeld.

Chirurgijnsgilde

De zaal op de tweede verdieping was lang in gebruik als vergaderkamer voor het Chirurgijnsgilde. Op het schoorsteenstuk boven de schouw is een vrouwfiguur afgebeeld. Het is een variant op Medicina, een allegorie op de Chirurgie.

Boterhal 

Achter de Waag werd door Pieter Post ook een stenen boterhal ontworpen, die via een overdekte doorgang in verbinding stond met de Waag. Boter werd in houten tonnen van het platteland aangevoerd en hier gecontroleerd en verhandeld. De boterhal was oorspronkelijk een open marktruimte, omsloten door een galerij. Al snel werd besloten de middenruimte met kruisgewelven te overdekken om de boter én kooplui te beschermen tegen weersinvloeden. In de Mandemakerssteeg bevindt zich nog een poortje met een gebeeldhouwde gevelsteen van Rombout Verhulst waarop het bedrijf in de boterhal is afgebeeld.

Monument 25 uit de historische canon van Leiden