Morspoort

Adres:        Morsstraat 64-66
Datering:   1668-1669
Architect:   Willem van der Helm
Status:       rijksmonument

Wie in de zeventiende en achttiende eeuw Leiden naderde vanuit het noordwesten, maakte geen prettige entree. Buiten de Morspoort hingen de lichamen van terechtgestelde mannen en vrouwen aan de galg op het galgenveld. Niet voor niets heet de Rijn hier Galgewater.

Moeras

De Morspoort gaf toegang tot de stadswijk die rond 1611 tot stand was gekomen. Het was oorspronkelijk een drassig, moerasachtig gebied met klei-afzettingen (‘morsch’ betekent moeras). De oude naam van de tegenwoordige Morsstraat, de Kleiweg, herinnerde nog aan dit vroegere landschap.
Aan die Kleiweg stond het geboortehuis van Willem van der Helm, architect van verschillende Leidse stadspoorten waaronder de Morspoort uit 1669. Deze poort moest de houten, bouwvallige voorganger uit 1640 vervangen.

Koepel

Acht ontwerptekeningen, een graaf- en heiwerkbestek en het metselwerkbestek geven een duidelijk beeld van de totstandkoming van de nieuwe Morspoort. De tekeningen laten zien dat Van der Helm verschillende mogelijkheden onderzocht voor een geschikte opbouw en kapconstructie. Zijn opdrachtgever, het Leidse stadsbestuur, koos uiteindelijk voor een achtkantige koepel. Van de acht geplande vensters in die koepel zijn er vier gerealiseerd. Stadsmeester-steenhouwer Jan de Melander gaf leiding aan de uitvoering van het steenhouwerswerk: het stadswapen, het ‘kwabornament’, de kopjes boven de vensters, het jaartal en de bewerkte steentjes onder de kroonlijst. Grillige en olijke koppen, menselijke en dierlijke gestalten kijken op ons neer vanaf de consoles op de acht hoeken.

Ouderwets

De bouwstijl van de Morspoort is voor die tijd nogal ouderwets. Van der Helm greep terug naar de stijl van de Hollandse renaissance, gekenmerkt door de afwisseling van natuur- en baksteen en veel beeldhouwwerk. De koepel was wel weer modern en paste - evenals de koepel van de Marekerk - in de eigentijdse hollands-classicistische stijl. Mogelijk koos Van der Helm voor een ouderwets ontwerp omdat dat beter aansloot bij een paar andere markante gebouwen in deze wijk: de Stadstimmerwerf (1612) en de niet meer bestaande Rijnsburgerpoort uit 1632. Van der Helm ging bij zijn ontwerpen vaker uit van al bestaande gebouwen in de directe omgeving.

Poortwachters

Destijds stond de Morspoort in de omwalling van de stad. Aan de stadszijde liep een binnenvestgracht. In de poort zijn nog duidelijk de sleuven in het metselwerk te zien waardoor de valdeuren of -hekken naar beneden vielen. Aan beide zijden van de doorgang bevinden zich de ruimtes die bestemd waren voor de poortwachters.

Monument 28 uit de historische canon van Leiden