Hortus Botanicus

Adres:       Rapenburg 73
Datering:  1590
Status:      gemeentelijk monument

De Leidse Hortus Botanicus achter het Academiegebouw is de oudste nog bestaande universitaire studietuin van Nederland. In 1590 sluiten de curatoren van de vijftien jaar jonge universiteit een contract met de stad om de ‘ledighe plaetse achter de Universiteyt’aan hen af te staan. De tuin is bedoeld voor onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. Studenten in de medicijnen en farmacie krijgen ‘aanschouwelijk les’ van de hoogleraar die groepjes studenten in de tuin begeleidt en met een lange stok de planten aanwijst en vertelt over hun medicinale werking.

Clusius

De geplande aanleg wordt uiteindelijk in 1594 gerealiseerd. De universiteit weet de beroemde plantkundige Carolus Clusius aan te trekken als eerste directeur. Clusius is dan al op leeftijd en heeft onder andere als prefect van de Hortus Medicus in Wenen gediend onder keizer Maximiliaan (1563-1578). Hij brengt planten uit alle windstreken naar Leiden, waaronder knol- en bolgewassen als tulp, narcis, iris en hyacint. Om Carolus Clusius bij te staan bij de inrichting van de universiteitstuin, wordt de Delftse apotheker Dirk Outgaertszoon Cluyt benoemd tot Hortulanus. Cluyt is de auteur van het eerste Nederlandse boek over bijenteelt en een groot kenner van medicinale planten. Zijn eigen collectie van dergelijke gewassen brengt hij mee naar Leiden. Planten die op elkaar lijken en uit hetzelfde gebied komen, staan in de Leidse Hortus bij elkaar. Een bijzondere ordening, want het is in die tijd gebruikelijk planten te rangschikken naar gebruik en (medicinale) toepassing.

Stadswallen

In de loop der jaren volgen vele uitbreidingen, verbouwingen en herindelingen die leiden tot de huidige Hortus van 2,6 ha groot. De grootste uitbreiding van de tuin vindt plaats in 1816 op de voormalige stadswallen in zuidelijke richting.

Almbulacrum en Oranjerie

In de Hortus verschijnen in de loop der tijd meerdere gebouwen. Aan de zuidkant van de tuin verrijst in 1600 een galerij, het Ambulacrum, waarin een grote verzameling dierlijk, plantaardig, geologisch en volkenkundig materiaal wordt uitgestald. De Oranjerie wordt gebouwd in de jaren 1740-1744 naar ontwerp van Daniel Marot, een beroemde Franse architect die vanwege zijn protestantse geloof naar de Nederlanden vluchtte. Het gebouw is bedoeld als winteropslag voor planten, maar krijgt vanaf het begin ook andere functies. Zo wordt in de middenpartij de collectie antieke beelden van de Amsterdammer G. van Papenbroeck tentoongesteld. Deze collectie verhuist uiteindelijk naar het Rijksmuseum van Oudheden aan het Rapenburg.

Reconstructie

In 1932 wordt besloten tot een reconstructie van de eerste tuinaanleg achter het Academiegebouw aan de 5de Binnenvestgracht. In 2009 wordt deze Clusiustuin verplaatst naar zijn oorspronkelijke plek, vlak achter het Academiegebouw.

Monument 14 uit de historische canon van Leiden