Heilige Geestweeshuis

Adres:         Hooglandse Kerkgracht 15
Datering:    1604-1607: verbouwing oudere panden tot weeshuis, met nieuwbouw poort. 
                   1774: uitbreiding met nieuwe vleugel met poort aan de Oude Rijn en toegangspartij op binnenplaats
Status:        rijksmonument

Het complex van het voormalige weeshuis kent een lange geschiedenis van sociale zorg. Al in 1403 staat aan de Hooglandse Kerkgracht het Onze-Lieve-Vrouwegasthuis. In 1583 krijgt het gebouw een nieuwe bestemming als weeshuis, waarna er tot 1961 vele wezen onderdak vinden. Het weeshuis is voortgekomen uit het college van Heilige Geestmeesters. Dit college is in de middeleeuwen als instelling voor armenzorg verbonden aan de parochie van de Pieterskerk. Eén van de taken is het onderbrengen van wezen en buitenechtelijke kinderen bij zogenaamde 'houmoeders'.

Kootje en Kaatje

Om het groeiende aantal wezen te kunnen herbergen, wordt tussen 1604 en 1607 aan de noordzijde van de binnenplaats een meisjesvleugel bijgebouwd; de jongens krijgen er aan de zuidzijde een vleugel bij. De renaissancegevel aan de Hooglandse Kerkgracht wordt in dezelfde periode opgetrokken, evenals het toegangspoortje op nummer 17. Aan weerszijden van het fronton staan twee weeskinderen afgebeeld, in de volksmond Kootje en Kaatje genoemd. Tussen hen in bevindt zich de Barmhartigheid in de gedaante van een vrouw. Daaronder staat de tekst: ‘God is de weesen helper’. Boven de ingang kijkt een aantal kinderen naar een duif, symbool van de Heilige Geest en verwijzing naar de naam van het weeshuis.

Regentenkamer

In 1774 besluiten de regenten van het weeshuis de middeleeuwse vleugel aan de zijde van de Burcht te vervangen voor nieuwbouw. Stadstimmerman Jan van Warendorp maakt het ontwerp. Aan de zijde van de Oude Rijn wordt een tweede poort gebouwd. In de nieuwe vleugel bevinden zich de regenten- en regentessenkamers. Het stucwerk laat in de vorm van personificaties van Liefde en Milddadigheid zien uit welke overwegingen de regenten hun werk dienen te doen.

Kritiek

Na kritiek op de leefomstandigheden in het Leidse weeshuis wordt het complex in 1882 aangepast aan de veranderde inzichten op het gebied van huisvesting, hygiëne en de opvoeding van kinderen. Waarschijnlijk zijn toen de grote stalen ramen aan de binnenplaats geplaatst, die volop licht toelieten in de slaapzalen. Na het vertrek van het weeshuis in 1961 is het complex ongeveer 35 jaar Rijksmuseum voor Geologie en Mineralogie geweest. Per mei 2010 biedt het complex onder andere onderdak aan het Archeologisch Centrum van de gemeente Leiden.

Monument 18 (weeshuis) en 32 (uitbreiding weeshuis 18e eeuw) uit de historische canon van Leiden