Hartebrugkerk

Adres:        Haarlemmerstraat 110
Datering:   1836
Architect:   Th. Molkenboer
Status:       rijksmonument

De Hartebrugkerk, of Onze-Lieve-Vrouwe Onbevlekt Ontvangen, dankt zijn naam aan de brug over de Mare op de plaats waar die de Haarlemmerstraat kruiste. Inmiddels zijn de Lange en Stille Mare gedempt; de kerk is nog steeds nadrukkelijk aanwezig. In de volksmond wordt het gebouw ook wel ‘Koeliekerk’ genoemd, naar de Latijnse tekst op de gevel: ‘Hic Domus Dei Est Et Porta Coeli’ (dit is het huis des Heren en de poort van de hemel). De spreuk op het fries wordt samen met het Alziend Oog in het driehoekige fronton aangebracht in 1904.

Schuilkerken

De Hartebrugkerk dateert uit 1836. In die tijd bouwt de Leidse architect Theo Molkenboer diverse kerken voor het katholieke deel van de Leidse bevolking (zo’n 25%). Na lange tijd hun geloof te hebben beleden in schuilkerken, kunnen katholieken sinds 1798 weer openlijk naar de kerk. De Hartebrugkerk is de eerste aan de openbare weg gelegen, nieuw gebouwde katholieke kerk sinds de reformatie.

Stromannen

Toch gaat de bouw van de kerk niet vanzelf. Het huis op de plek waar pastoor Goofers zijn kerk wil bouwen is eigendom van een protestant. Die wenst het niet voor de bouw van een katholieke kerk te verkopen. Om het pand toch te kunnen kopen ziet de pastoor zich genoodzaakt stromannen in te schakelen. De list heeft succes, de koop wordt in 1835 gesloten.

Waterstaatskerk

De Hartebrugkerk wordt gebouwd in neoclassicistische stijl: Th. Molkenboer gebruikt diverse elementen uit de klassieke bouwwijze. De gevel van de Hartebrugkerk doet denken aan een klassieke tempel: vier Ionische zuilen dragen een driehoekig fronton. Binnen staan langs de wanden Korinthische zuilen. De halfronde absis is een latere toevoeging.
De kerk is een zogenoemde ‘waterstaatskerk’. Dit is de benaming voor kerkgebouwen die tussen 1824 en 1875 zijn gebouwd met subsidie van de overheid. Veel rooms-katholieke kerkbesturen hebben in die periode niet voldoende geld om zelf een nieuwe  kerk te bouwen. Het Rijk vraagt ingenieurs van het ministerie van Waterstaat erop toe te zien dat de subsidies goed worden besteed. Zij controleren het ontwerp en de bouw van de kerken.

Monument 35 uit de historische canon van Leiden