Gravensteen

Adres:        Pieterskerkhof 6
Datering:    Centrale toren, ca. 1200. 
                   Traptoren en verhoging centrale toren: 1463
                   Aanbouw westelijk cellenvleugel: 1556
                   Tuchthuis: 1655-56 
                   Vierschaar en schepenbank: 1671-1672
Architect:   Tuchthuis: Arent van ‘s-Gravesande
                   Vierschaar en schepenbank: Willem van der Helm Beeldhouwwerk van Pieter Xavery
Status:        rijksmonument

De geschiedenis van het Gravensteen gaat terug tot in de 12e eeuw. Het oudste deel van het complex is het centraal gelegen, vierkante torenachtige gebouw. Het werd even voor 1200 gebouwd door de graaf van Holland, die zelf regelmatig in het oostelijker gelegen woonhuis verbleef (inmiddels verdwenen). Het torenachtige gebouw heeft in eerste instantie één bouwlaag en een kelder, met in het gewelf als enige toegang een gat. Waarschijnlijk dient deze kelder als gevangenis. Als een van de weinige stenen gebouwen in de verre omgeving symboliseert het geheel de militaire macht van de graaf.

Tuchthuis

In 1463 schenkt graaf Filips de Goede het gebouw aan de stad Leiden, waarna het de functie van stedelijke gevangenis en gevangenis voor Rijnland krijgt. De toren wordt met 2,5 meter verhoogd en er wordt een zeshoekige traptoren toegevoegd. De terechtstelling van zware misdadigers wordt vanaf dat moment voltrokken op het Groene Zoodje, een pleintje aan de noordzijde van het Gravensteen, begroeid met gras. Vanaf de bogengalerij (1604, uitbreiding 1656) hebben de rechters uitzicht op de executieplaats.

In 1556 wordt aan de westzijde een vleugel bijgebouwd met vier cellen. Deze zijn nog altijd aanwezig. Bijzonder in de cellen zijn de muurschilderingen die de gevangenen tot inkeer moeten brengen.

In 1655-56 wordt het Gravensteen opnieuw uitgebreid. De stadsarchitect Arent van ’s-Gravesande bouwt aan de oostkant van het gebouw twee nieuwe gevangenisvleugels rond een langwerpig binnenplein. Aan de ene zijde verrijst een Rasphuis voor mannen, aan de andere zijde een Spinhuis voor vrouwen. Gevangenen brengen hier niet langer hun tijd ledig door, maar worden tewerkgesteld. Een nieuwe gevel aan het Pieterskerkhof onttrekt voortaan de oude torenachtige kern aan het gezicht.

Vierschaar en schepenkamer

Tot slot wordt in 1671 aan de noordzijde een nieuwe Vierschaar en Schepenkamer gebouwd. Stadsarchitect Willem van der Helm levert het ontwerp. De beeldengroep in het fronton is van de hand van de Antwerpse beeldhouwer Pieter Xavery. Afgebeeld zijn het wapen van Leiden met links Vrouwe Justitia en rechts Prudentia, de Voorzichtigheid. Beide zijn van toepassing op de rechtspraak die in deze vleugel wordt gehouden.

De laatste doodstraf wordt in 1856 bij het Gravensteen voltrokken. Na de Tweede Wereldoorlog dient het complex lange tijd als onderkomen voor de juridische faculteit van de Universiteit Leiden (afdeling rechtsgeschiedenis). Sinds 2001 is de Leiden University School of Management in het gebouw gevestigd.

Monument 4 (centrale torens), 24 (tuchthuis) en 29 (vierschaar en schepenbank) uit de historische canon van Leiden.