Gemeenlandshuis

Adres:        Breestraat 59
Datering:   1597-1600
Architect:   Voorgevel J. van Banchem en Jan Dircksz., uitgevoerd door P.A. Clocq.
Status:       rijksmonument

In het Gemeenlandshuis zetelde ruim vier eeuwen (1578-1999) het Hoogheemraadschap van Rijnland. In het waterrijke Rijnland droeg het hoogheemraadschap zorg voor de waterkering en de waterlozing. Deze taken werden geleidelijk uitgebreid met de controle op een juiste waterstand, scherper toezicht op de kaden langs de boezemwateren en de bescherming van de waterkwaliteit. Het bestuur bestond uit een dijkgraaf, zeven hoogheemraden en de hoofdingelanden, de vertegenwoordigers van de grondeigenaren. Zij stelden wetten op en spraken recht in waterstaatszaken.

IJzeren kantoor

In 1578, vier jaar na het ontzet van Leiden, koopt het bestuur een groot middeleeuws pand aan de Breestraat. Het pand dient als vergaderruimte en logeergelegenheid voor de hoogheemraden en als woonhuis voor de dijkgraaf. Na aankoop wordt meteen een veilige bewaarplaats voor het archief gebouwd, het zogenaamde ‘ijzeren comptoir’. Van 1597 tot circa 1600 vindt een ingrijpende verbouwing plaats. Architect Lieven de Key, ook betrokken bij de bouw van het stadhuis, ontwerpt een rijk geornamenteerde gevel in Hollandse renaissancestijl. Het hoogheemraadschap kiest echter het goedkopere ontwerp van de Leidse stadstimmerlieden Jacob van Banchem en Jan Dircksz., dat wel is gebaseerd op het ontwerp van De Key. Bij de hertimmering blijft de onregelmatige opzet van het middeleeuwse huis grotendeels bewaard. Dit verklaart de asymmetrische voorgevel, met links drie en rechts vier raampartijen.  

Imponeren

In de zeventiende eeuw komt er regelmatig geld beschikbaar voor verfraaiing. Het huis en de inrichting moeten bezoekers imponeren om het belang van het hoogheemraadschap en zijn bestuurders te onderstrepen. Binnen voert een majestueuze eikenhouten trap, een ontwerp van Pieter Post, naar de grote zaal, een ruimte met een prachtig beschilderd tongewelf en goudleerbehang met het wapen van Rijnland op de wanden. Dit is eeuwenlang de plek waar de rechtszittingen worden gehouden. Tussen 1660 en 1670 wordt de zaal verbouwd naar een ontwerp van Pieter Post. In 1878 vindt een restauratie van deze ruimte plaats onder leiding van de befaamde architect P.J.H. Cuypers.

Monument 17 uit de historische canon van Leiden