De Kooi

Locatie:      Leiden noordoost
Datering:    ca. 1896-1930
Architect:   H.J. Jesse en J. Splinter (De Eendracht)
                   B. Buurman en W.C. Mulder (Werkmanswoningen)
                   Kooipark: W.M. Dudok

Tussen Lage Rijndijk, Zijl en Kooilaan ligt een van de bekendste Leidse wijken: De Kooi. Vooral de oude woningen in de buurt van het Kooipark springen in het oog.

Eendenkooi

De geschiedenis van De Kooi begint met de stadsuitbreiding van 1896. In dit gebied ten noordoosten van de oude stad lag een eendenkooi, waaraan de wijk zijn naam dankt. De Kooi, gelegen vlak bij de fabrieken aan de noord- en oostzijde van de stad, groeit uit tot een arbeiderswijk.

Woningbouwverenigingen

Aan de Lage Rijndijk staat in 1896 al wat bebouwing. In eerste instantie gaan hier particuliere bouwers aan de slag, onder meer op de oude buitenplaats Nippon, eigendom van de Japankenner Von Siebold (1796-1866). Woningbouwverenigingen zijn echter het meest actief in de wijk. De corporatie Werkmanswoningen begint in 1896 als eerste met bouwen, op het terrein van de eendenkooi. Later bouwt Werkmanswoningen nog ten zuiden van het Kooipark, rond de Celebesstraat. De architecten W.C. Mulder en B. Buurman maken hiervoor het ontwerp.

Woningwet

De grootste bouwer in De Kooi is echter de socialistische woningbouwvereniging De Eendracht. Deze vereniging begint in 1919 met bouwen bij het Kooipark. Dit park is deels een ontwerp van architect Dudok en bedoeld als volkspark: ook arbeiders hebben recht op groen. De Eendracht stelt hoge eisen aan haar woningen, zowel wat betreft woonkwaliteit als wat betreft ontwerp. Zij gaan daarbij verder dan de minimum voorschriften uit de Woningwet van 1901.

Tuinstadgedachte

De architecten die voor De Eendracht ontwerpen, J. Splinter en vooral H.J. Jesse, drukken hun stempel op de wijk. Zij combineren verschillende typen woningen in een blok: een standaard eengezinswoning, boven- en benedenwoningen met of zonder poort, hoekhuizen en winkel-woonhuizen. Hierdoor leveren de woningblokken een afwisselend beeld op. In de opzet van de wijk is de tuinstadwijkgedachte zichtbaar: redelijk ruim opgezet, met behoorlijk wat groen in de vorm van bomen, plantsoenen en bescheiden voortuinen.

Badhuis

In De Kooi komen vooral jonge gezinnen te wonen uit het beter geschoolde en beter betaalde deel van de Leidse arbeidersklasse. Straatleven, zoals in de oude binnenstad, komt hier nauwelijks voor, maar het verenigingsleven bloeit. De wijk heeft veel voorzieningen: een badhuis (1920), een speeltuin (1933), diverse scholen, een zweminrichting (1924: openluchtbad De Zijl) en een hervormde kerk met wijkgebouw (jaren ‘30).

Tijdens de stadsvernieuwing verdwijnen de complexen van Werkmanswoningen in en ten noorden van het Kooipark, plus een blokje dat De Eensgezindheid heeft gebouwd. De woningen van De Eendracht zijn gerenoveerd.

Cor Smit

Monument 50 uit de historische canon van Leiden